Ես, որպես հայ գրող, ցանկանում եմ ներկայացնել իմ հայրենակիցի՝ Զորի Բալայանի կյանքի և գործունեության համապարփակ պատկերը։ Նա ծնվել է 1935 թվականի փետրվարի 10-ին Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտում և մահացել 2026 թվականին՝ իր կյանքը նվիրելով հայրենիքին՝ միավորելով բժշկական, գրական, քաղաքական և մշակութային առաքելությունները։
Բալայանը ավարտել է Ռյազանի պետական բժշկական ինստիտուտը 1963 թվականին։ Բժիշկի որակավորում ստանալուց հետո նա համատեղում էր իր պրոֆեսիոնալ գործունեությունը գրական ստեղծագործության հետ։ Նրա ամենահայտնի և ազդեցիկ ստեղծագործությունը «Օջախ» (1981 թ.) գիրքն է, որը դարձել է ոչ միայն գրական, այլև մշակութային և քաղաքական մանիֆեստ։ Այս գրքում Բալայանը խորը և անկեղծ անդրադարձել է Հայաստանի և Արցախի ճակատագրին՝ ընդգծելով Արցախի հայկական ինքնությունը և Նախիջևանի պատկանելությունը հայկական աշխարհին։ Նրա խոսքերից մեկը, որտեղ նա նկարագրում է Արաքսի ափին արևածագի ընդունելությունը՝ «Ես Արաքսի ափին դիմավորեցի արևածագը։ Մենք զրուցում էինք հայկական գետի հետ՝ հայերեն»,— դարձել է խորհրդանշական, որը խորապես ազդել է հայկական ինքնագիտության վրա։
1980-ական թվականների վերջերին Բալայանը դարձել է արցախյան շարժման առաջնորդներից մեկը։ Նա ակտիվորեն մասնակցել է Ղարաբաղյան հարցի լուծման համար պայքարին։ 1988 թվականի փետրվարի 26-ին, միասին Սիլվա Կապուտիկյանի հետ, նա ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովի հետ հանդիպել է՝ փորձելով համոզել նրան ճանաչել ղարաբաղցիների ինքնորոշման իրավունքը։
Բացի քաղաքական գործունեությունից, Բալայանը նաև ճանապարհորդ էր և նավաստան։ Նա մասնակցել է «Կիլիկիա» նավի կրկնօրինակով նավարկությանը (2004–2006 թթ.), իսկ 2009–2011 թվականներին ղեկավարել է «Շուրջերկրյա նավարկություն «Արմենիա» զբոսանավով» արշավախումբը, որը դարձավ անկախ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին նմանատիպ նախաձեռնությունը։ Այս նավարկությունը ոչ միայն ցույց տվեց հայկական ոգու և տեխնիկական հնարավորությունների ուժը, այլև խորհրդանշական էր՝ ցույց տալով հայկական ազգի համաշխարհային ներկայությունը։ Նա նաև «Բայկալյան» էկոլոգիական շարժման համանախագահն էր։
Զորի Բալայանի կյանքի ընթացքում նա արժանացել է բազմաթիվ մրցանակների և կոչումների՝ ճանաչվելով որպես հայկական մշակույթի և հասարակության ազդեցիկ գործիչ։ Նրա արժեքավոր ավանդի համար նա արժանացել է Օստրովսկու անվան մրցանակ, Հայաստանի գրողների միության և ԽՍՀՄ լրագրողների միության մրցանակներ, Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան (2010 թ.), Մովսես Խորենացու մեդալ (1998 թ.), «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» մեդալ (2005 թ.), «Արիության համար» մեդալ։ Նա արժանացել է նաև Հայաստանի մշակույթի վաստակավոր գործչի (2005 թ.) և Երևանի պատվավոր քաղաքացու (2005 թ.) կոչումներին, իսկ 2006 թվականին նրան շնորհվել է Արցախի հերոսի կոչումը՝ իր անսահման ծառայությունների համար հայրենիքին։
Նրա մահը, որը տեղի ունեցավ «Սուրբ Հարության օրը», ավարտեց մի կյանք, որը խորապես ազդեց 20-րդ և 21-րդ դարերի հայկական մշակույթի և քաղաքականության վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել հայերին՝ հիշեցնելով իրենց ինքնությունը, պատմությունը և անկախության նկատմամբ անսահման սիրո մասին։
