ԱՄՆ-ի Ազգային հետախուզության տնօրենի աշխատակազմի 2026 թ. «Տարեկան սպառնալիքների գնահատումը» զեկույցը բացահայտում է, որ ԱՄՆ-ի հաշվարկային մոդելները, որոնք վերաբերում են մեր տարածաշրջանին, ակնհայտորեն խափանվել են Ադրբեջանի նախագահի՝ Իլհամ Ալիևի կողմից Հայաստանին ներկայացված պահանջի շուրջ։
Այս հարցումը, սակայն, ոչ թե Ալիևի պահանջի բուն էությունը, այլ այն իրականացման մեթոդն է, որը ստեղծում է ԱՄՆ-ի համար իրական մտահոգություն։ Պատճառը ոչ այն է, որ Ալիևը պահանջում է փոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը, այլ այն, որ այդ փոփոխությունը պետք է իրականացվի հանրաքվեի միջոցով, որի արդյունքը, ըստ ԱՄՆ-ի գնահատականի, երաշխավորված չէ։
Այս վերլուծությունը հստակ ցույց է տալիս, որ ԱՄՆ-ի մտահոգությունը կենտրոնացած է ոչ թե Հայաստանի ինքնիշխանության վրա, այլ այն վտանգի վրա, որ հանրաքվեի անհաջողությունը կարող է ստեղծել անկանխատեսելի և բացասական իրավական նախադեպ։
Հայաստանում ներկայիս քաղաքական իրավիճակը, որտեղ նույնիսկ հանրապետական ընտրություններին ապահովել 50 տոկոսանոց մասնակցություն դժվար է, դարձնում է հանրաքվեի հաջողության հեռանկարը բավականին ոչ ռիսկային։ 2023 թվականին Երևանի ավագանու ընտրություններին մասնակցությունը հազիվ կազմեց ընդամենը 28,4 տոկոս։ Այս հանգամանքը, որը մենք հրապարակավ նշել ենք արդեն 4 տարի առաջ, երբ առաջին անգամ խնդրահարույց համարվեց «Անկախության մասին» հռչակագրի հարցը, ցույց է տալիս, որ հանրաքվեի հաջողության հեռանկարը բավականին թույլ է։
Այս համատեքստում կարևոր է ընդգծել երկու հիմնարար կետ։ Դրանք վերաբերում են ոչ թե Ալիևի պահանջի բուն բովանդակությանը, այլ դրա իրավական և քաղաքական շրջանակին։
Առաջինը՝ «Անկախության մասին» հռչակագրի բովանդակությունը։ Այն ոչ թե տարածքային հավակնություն է, այլ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի հարգման հայտարարություն, որը միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունք է։ Երկրորդը՝ Սահմանադրության նախաբանը։ Այն հիմք է ընդունել ոչ թե հռչակագրի բոլոր 12 կետերը (որոնցից մի մասն արդեն 1991 թվականին անտեսվել է), այլ «հռչակագրում հաստատագրված հայոց պետականության հիմնարար սկզբունքները և համազգային նպատակները»։
Այսպիսով, ԱՄՆ-ի մտահոգությունը ոչ թե Ալիևի պահանջի մասին է, այլ այն ճանապարհի մասին, որով այդ պահանջը կարող է հանգեցնել անխուսափելիորեն բացասական հետևանքներով հանդերձող իրավական փաստի հաստատմանը՝ հանրաքվեի ձախողման դեպքում։ Ընտրողների ցուցակների «վերանայման» նախաձեռնությունները ևս ապարդյուն են։ Դեռևս ուշ չէ։
Գևորգ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ,
իրավագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր
